"Είμαστε όλοι στην ίδια βάρκα!", του π. Βασιλείου Θερμού

Είμαστε όλοι στην ίδια βάρκα!

Κατάντησε βαρετό.
Μιλώ για την επανάληψη κάθε τόσο του ίδιου σκηνικού: ένας καλλιτέχνης σοκάρει προσβάλλοντας τα θεία και κάποιοι πιστοί εξεγείρονται. Αυτή τη φορά είχαμε και αυτοδικία.

Η ενόχληση είναι εύλογη και καθολική, από όλους τους πιστούς. Αλλά η άσκηση βίας αντιβαίνει προς τον ίδιο τον Χριστιανισμό – εκτός από το ότι χαρίζει στα έργα δημοσιότητα που αλλιώς δεν θα αποκτούσαν ποτέ.

Επιθετικότητα, με λόγια ή με πράξεις, απέναντι σε πρωτοβουλίες εντός του δημόσιου χώρου, υποδηλώνει δυσανεξία προς τη νεωτερικότητα. Συνήθως προέρχεται από ανθρώπους ή φορείς οι οποίοι δεν έχουν συμφιλιωθεί με τους κανόνες της αστικής δημοκρατίας, οπότε μεταχειρίζονται προνεωτερικούς αυτοματισμούς για να υποχρεώσουν το κράτος να συμμορφωθεί.

Να το ξεκαθαρίσουμε: απέναντι στην βέβηλη τέχνη η δυτική έννομη τάξη δεν διαθέτει διοικητικές ή νομικές λύσεις.

Αδιέξοδο, λοιπόν: ή προκλητικός ή ακραίος. Ενοχλούμαι που είναι σαν να μην έχουν φωνή όλοι εκείνοι που διαθέτουν καλλιτεχνικό αισθητήριο ώστε να βρίσκουν τα συγκεκριμένα έργα και τερατώδη και βέβηλα, αλλά και πολιτισμικό αισθητήριο επαρκές ώστε να αυτοσυγκρατούνται.

Αποτελεί σοβαρό πρόβλημα να κυριαρχεί στην δημοσιότητα το ψευδοδίλημμα ότι αν έχεις αντίρρηση στα προσβλητικά έργα τέχνης ανήκεις αναγκαστικά στους γραφικούς.

Η επικαιρότητα αυτή, όμως, θέτει ενώπιόν μας τρεις σημαντικές παραμέτρους τις οποίες θεωρώ ανεπίτρεπτο να παρακάμψουμε.

Α) Πονηριά. Συστηματικά οι «βλάσφημοι» καλλιτέχνες στοχεύουν στα χριστιανικά σύμβολα. Γιατί άραγε; Μα, προκλητικοί ή επιθετικοί θέλουν να είναι, όχι ηλίθιοι. Ποιος θα διακινδύνευε τη σωματική του ακεραιότητα για να διαδώσει μια καλλιτεχνική έμπνευση; Τον Σαλμάν Ρουσντί τον μαχαίρωσαν 34 χρόνια μετά!
Δεν θα πρέπει να προσπεράσουμε αυτή τη μεθόδευση, όμως, ως απλώς προνοητική. Το ότι οι Χριστιανοί δεν σκοτώνουν για να διαμαρτυρηθούν για προσβολή της πίστης τους, δεν έχει εκτιμηθεί από τους εκκοσμικευμένους χώρους. Τα στερεότυπά τους δεν τούς επιτρέπουν να συνειδητοποιήσουν ότι ο χριστιανικός κόσμος είναι αρκετά ανεκτικός, ακριβώς επειδή έχει αφομοιώσει στοιχεία της νεωτερικής ανοιχτής κοινωνίας, πολλά περισσότερα από οποιαδήποτε άλλη θρησκεία. Μερικά, μάλιστα, τα είχε προετοιμάσει! (Βλέπε περί αυτού τον Φρεντερίκ Λενουάρ, Ο Χριστός φιλόσοφος).

Β) Υποκρισία. Στην Ελληνική κοινωνία δεν είναι όλα τα δάχτυλα ίδια. Παρατηρούμε από όλες τις κατευθύνσεις επιλεκτικές ευαισθησίες όταν διακυβεύονται προσβολές (πραγματικές ή φανταστικές) από την τέχνη και την λογοτεχνία. Το ΚΚΕ δημιούργησε τεράστιο θέμα με την ταινία Ελένη, οι αφίσες που απέτρεπαν από εκτρώσεις κατέβηκαν από το μετρό, ενώ μπορούμε να φαντασθούμε εύκολα τον χαμό που θα ακολουθούσε αν εμφανίζονταν έργα τέχνης που θα προσέβαλλαν ΛΟΑΤΚΙ! Επιπλέον, οι λαλίστατοι δημόσιοι παράγοντες απλώς αλλάζουν πλευρό στον ύπνο τους όταν μπογιατίζονται ή αποκεφαλίζονται προτομές αγωνιστών του ’21.

Αναζητήστε στο διαδίκτυο το «Τέχνη δίχως όρια! Παναγιώτης Ασημακόπουλος» και θα καταλάβετε την ασυνέπεια και την ιδιοτέλεια όσων κόπτονται για ελευθερία της έκφρασης. Όταν γίνονται μηνύσεις επειδή κάποιος είπε μια λέξη που δεν έπρεπε θίγοντας την ατομική ευαισθησία του ενός, αλλά επιτρέπεται να διακωμωδούνται σε διαδηλώσεις και γκαλερί εικόνες που για χιλιάδες είναι ιερές, έχουμε πολύ δρόμο να διανύσουμε για να γίνουμε κοινωνία ισοτιμίας.

Γ) Μηδενισμός. Σήμερα προσβάλλονται οι Χριστιανοί, αλλά αργά ή γρήγορα θα έρθει η σειρά άλλων. Αυτό στο οποίο καλούμαστε να συμφωνήσουμε είναι πως οι θρησκείες (και αυτές που μάς αρέσουν και αυτές που απεχθανόμαστε) αποτελούν πτυχές του ανθρώπινου πολιτισμού.

Αν δεν τύχουν της αλληλεγγύης όλων μας, πιστών και αθέων, ποιός θα εμποδίσει την τέχνη να γίνει εργαλείο του φανατισμού και άλλοθι του φονταμενταλισμού;

Βλέπετε, λειτουργεί και αντίστροφα. Ο καλλιτέχνης δήλωσε ότι δεν έχει σκεφτεί ποτέ τα έργα του ως προκλητικά. Πώς δεν είχε περάσει από το μυαλό μας; Ευτυχώς που μάς το είπε, ώστε αν κάποιος ιερέας ή ραβίνος ή ιμάμης περιλούσει με λόγο μίσους κάποιους διαφορετικούς, να μπορεί μετά να απολογηθεί ότι δεν είχε σκεφτεί ότι τούς βρίζει. Κάπως έτσι και οι ιεροεξεταστές δεν είχαν ποτέ σκεφτεί ότι έβλαπταν τα θύματά τους, αλλά ότι φρόντιζαν για τη σωτηρία τους. «Δεν πρέπει να αισθάνεσαι προσβεβλημένος»: δεν είναι αυτό gaslighting;

Οι διανοούμενοι, οι καλλιτέχνες, οι δημοσιογράφοι, οφείλουν να λάβουν θέση αλληλεγγύης, λοιπόν, και να μην αφήνουν υστερόβουλα το έργο αυτό στις θρησκείες, ώστε κατόπιν να τίς κατηγορήσουν για αναχρονιστική και συντεχνιακή νοοτροπία.

Δεν κινδυνεύουν οι θρησκείες αλλά ο πολιτισμός.
Είμαστε όλοι στην ίδια βάρκα.
Ο Νηλ Πόστμαν (Τεχνοπώλιο) είχε προειδοποιήσει με οξυδέρκεια για την «μεγάλη αφαίμαξη των συμβόλων» της ανθρωπότητας μέσω της διαφήμισης και ενός είδους κακής εκπαίδευσης.
Επιπλέον, ο Ολιβιέ Ρουά (Η ισοπέδωση του κόσμου) καταγγέλλει πως η μεταμοντέρνα καταιγίδα αποσυμβολοποιεί την κουλτούρα, κάτι που συνιστά κίνδυνο για τον πολιτισμό εν γένει. Εξάλλου, η αποδόμηση των συμβόλων ανοίγει τον δρόμο για τον πιο άγριο καπιταλισμό, διότι τον κενό χώρο καταλαμβάνουν τα σύμβολα της παγκόσμιας αγοράς.

Αυτή η χορωδία των τυποποιημένων αντιδράσεων, τύπου «στην τέχνη υπάρχει απόλυτη ελευθερία έκφρασης», μοιάζει σαν ένα κατάλοιπο Ιερού σε μια αποϊεροποιημένη εποχή. Αλλά με αυτή την καρικατούρα του Απολύτου δεν σώζεται ο πολιτισμός.

Το πρόβλημα ξεπερνά τους επιμέρους θιγόμενους και απαιτεί αλληλεγγύη της ανθρώπινης κοινότητας.
Αν θέλει να παραμείνει ανθρώπινη.

π. Βασίλειος Θερμός (*)

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 16-3-2025

(*) Ο π. Βασίλειος Θερμός γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1957 και σπούδασε Ιατρική και Θεολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ασκεί την Ψυχιατρική και Ψυχοθεραπεία παιδιών. εφήβων και νέων. Η διδακτορική του διατριβή στη Θεολογία έχει ως θέμα την ψυχολογία της ιερατικής κλίσεως. Μετεκπαιδεύθηκε ως επισκέπτης επιστήμονας (Visiting Scholar) στα πανεπιστήμια Ηarvard Boston University, Boston College, Andover Newton. Τα βασικά του ενδιαφέροντα είναι ο διάλογος Θεολογίας-Ποιμαντικής και Ψυχιατρικής-Ψυχαναλύσεως, η ψυχολογία του κληρικού και του εκκλησιαστικού οργανισμού, η ψυχολογία και ψυχοπαθολογία της θρησκευτικότητας, η εφηβεία και τα προβλήματά της. Έχει εργασθεί σε εκπαιδευτικά προγράμματα κληρικών και εκκλησιαστικών στελεχών, έχει δημοσιεύσει διάφορα βιβλία και άρθρα, έχει συμμετάσχει σε πολλές εκδηλώσεις και εκπομπές. Υπηρετεί στην Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας (κατά τηη ημερομηνία δημοσίευσης του άρθρου).